Homeros’tan Günümüze Çıkarılacak Dersler

Christopher Nolan’ın “Odyssey” filmi şu anda sinemalarda gösterimdeyken, filme ilham kaynağı olan eserin asıl yazarından neler öğrenebileceğimizi tartışmak faydalı olabilir. Acaba gecenin en karanlık anı, aslında şafaktan hemen öncesi midir?

Homeros’tan bahsetmeden önce, onun çağdaşı Hesiodos'tan söz etmek istiyorum. Hesiodos ve Homeros, MÖ 8. yüzyıl gibi kabaca aynı dönemde Antik Yunan’da yaşamış iki yazardı. Hesiodos, ünlü eseri “İşler ve Günler”de antik Yunan mitolojisinin en eski sınıflandırmasını sunar ve antik Yunan tarihinin kendi döneminde algılanan imajını yansıtır.

Hesiodos, insanlık tarihini beş döneme ayırır: Altın Çağ, Gümüş Çağ, Bronz Çağ, Kahramanlar Çağı ve Demir Çağı. Ancak bu ayrım, minerallerin kullanımına dayanan arkeoloji alanındaki sınıflandırma ile karıştırılmamalıdır. O, bir çöküş durumunu (dekadans) betimler. Ona göre, ilk insanlar, kahramanlıkları ve erdemleriyle herkesten üstün, tanrıların doğrudan torunları asil şahsiyetlerdi.

Bu durum, ahlaki çürüme ve kanın bozulmasıyla karakterize edilen kademeli bir gerilemeye doğru ilerlemiştir. Bununla birlikte, bu durumun bir istisnası, Truva Savaşı ve Odysseia gibi olayların yaşandığı, arkeolojik Bronz Çağı’nın sonunu önceleyen dönemdir. Tam da bu dönemin Homeros’un anlatısının merkezinde yer alması, dikkat çekici bir ayrıntıdır ve o dönemin kültürünün bu çağa hayranlık duyduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte, tüm bunların nedeni, kimlikleri hâlâ bilinmeyen ve varlıkları bile tartışma konusu olan Deniz Halkları ile bunların yol açtığı arkeolojik Bronz Çağı’nın sonudur. Bronz Çağı’nın sonu (artık “arkeolojik” kelimesini kullanmayacağım), bugün bile bize hâlâ çok şey anlatmakta olan bir olaydır. Bize, insanlık tarihinin her zaman bir ilerleme yolu olmadığını ve yazının bile unutulabileceğini gösterir.

Bronz Çağı’nın sonu -ya da Hesiod’un ifadesiyle Kahramanlar Çağı- tam da bunu beraberinde getirdi. Bronz Çağı boyunca, antik Yunanistan’da bugün Lineer B olarak adlandırdığımız bir yazı sistemi ve Mikenliler’in önderlik ettiği güçlü bir medeniyet vardı. Ancak, Bronz Çağı medeniyetleri Deniz Halkları tarafından yok edildiğinde (Mısır hariç), geriye o geçmiş medeniyeti sözlü gelenek yoluyla hatırlayan topluluklar kaldı.

Bir düşünün: Mikenlilerin ortadan kaybolmasının üzerinden 400 yıl geçmiş, ancak onların inşa ettiği surlar, saraylarının kalıntıları ve yazıtlarının izleri -okuyamasanız bile- hâlâ etrafınızda duruyor. Doğduğunuz andan itibaren, atalarınızın bir zamanlar asla onlar gibi olmayı hayal bile edemeyeceğiniz kadar güçlü olduğunu görüyorsunuz. O kadar çaresizsiniz ki, onların inşa ettiği yapıların tek bir taşını bile dikecek durumda değilsiniz.

Hesiodos ve Homeros’un yazılarında öne çıkan tam da budur: geçmişe duyulan derin özlem ve hayranlık ile şimdiki zamana yönelik bir lanet. Ancak, Antik Yunanlıların altın çağlarını Mikenlilerle birlikte yaşamadıkları asla unutulmamalıdır. Homeros ve Hesiodos’tan sonra gelenler, tarihin akışını o kadar değiştirdiler ki, Hesiodos’un hayranlıkla baktığı Mikenliler, tarihte neredeyse ilgilisi hariç hiç kimsenin bilmediği bir dipnot haline geldi. Öte yandan, Platonlar, Aristotelesler ve Büyük İskenderler gibi isimler, Homeros’un anlattıklarını dünya görüşlerinin merkezine yerleştirmişti.

Burada sormamız gereken soru şudur: Acaba biz de, Homeros ve Hesiodos gibi, kendi çağımızın büyüklüğünü göremeyen, ancak gelecekte gerçekleşecek muhteşem bir sıçramanın temellerini atan karamsar arşivciler miyiz?

Nostaljiden Doğan Bir Devrim

Homeros ve Hesiodos’un paylaştığı karamsarlığa empati duymamak oldukça güç. Düşündüğünüzün aksine, bu kişiler kalemi eline alıp bu hikâyeleri yazan türden insanlar değildi. Her ikisi de hikâyeleri sözlü olarak anlatan ozanlardı. Sözlü olarak anlattıkları hikâyeler, sözlü olarak aktarıldı ve daha sonra sonraki nesiller tarafından yazıya döküldü.

Genellikle “Yunan Karanlık Çağı” olarak anılan bu dönem, aslında karanlık bir çağ değildi. Tıpkı çayın demlenmesi için zamana ihtiyaç duyduğu gibi, bu dönem de Miken saray uygarlığının çöküşünün ardından kültürün demlendiği bir dönemdi. Bu iki şair, geleceği şekillendirmek için kasıtlı olarak yola çıkmamışlardı. Amaçları, kaybolacağından korktukları geçmişin anılarını kurtarmak ve gelecek nesillere aktarmaktı.

Hesiodos, mitleri sistematik hale getirip bunları bir soyağacı çerçevesine oturtarak, farkında olmadan felsefenin (Logos) ileride ihtiyaç duyacağı kategorik temeli attı. İlk filozoflar (Thales, Anaksimandros), tam da Homeros ve Hesiod’un “kurdukları” bu kozmolojiye meydan okuyarak felsefeyi başlattılar. Homeros ve Hesiodos, içinde yaşadıkları Demir Çağı’nı lanetlerken, aslında gelecekteki “Altın Çağ”ın yolunu açıyorlardı.

Günümüz Akademi ve Yazın Dünyasının “Demir Çağı”

Modern akademi, aşırı uzmanlaşma, yayın baskısı, finansman sorunları ve bürokrasinin damgasını vurduğu bir “demir çağı”ndan geçmekte. Yöntemlere, metodolojiye ve literatür taramalarına duyulan takıntı, özgün düşüncenin yerini alan çağdaş bir “arşiv ritüeli”ne dönüşmüştür.

Dijitalleşme ve veri bombardımanı karşısında hissettiğimiz endişe, yazının ilk icat edildiği dönemde sözlü kültürün muhtemelen hissettiği varoluşsal tehdide benziyor. Akademi, yeni fikirler sunmak yerine, geçmişin büyük düşünürlerini taklit ederek bir gelenek zincirini (Silsile) takip eden bir yer haline gelmiştir.

Tüm bu bürokratik ve kasvetli koridorların ortasında, aslında bilgi muazzam bir ölçekte toplanmakta ve sınıflandırılmaktadır. Üretilen tüm bilginin büyük dil modellerine beslenmesi sayesinde, bağlamlar arasındaki bağlantılar hiçbir insanın ulaşabileceğinden çok daha güçlü hale gelecektir. Akademinin şu anki “Tıkandım” çığlığı aslında bir son değil, mevcut araçların ya da paradigmanın sınırlarının bir doygunluk noktasına ulaştığını işaret eden bir çığlık olabilir.

Bir dönemin aktörleri tarafından gerçekleştirilen çalışmaların tarihsel önemi ancak geriye dönüp bakıldığında anlaşılabilir. Bugün gösterdiğimiz çabalar, bizim geleceğin Homeros’u ve Hesiodos’u olduğumuzu ortaya çıkarabilir. “Yozlaşma” ya da “tekrar” olarak gördüğümüz bu muazzam veri birikimi, bizden sonra gelecek radikal bir entelektüel dönüşümün itici gücü olabilir.

Şafak vaktinin eşiğinde olma ihtimalimiz var. Hegel’in dediği gibi, “Minerva’nın baykuşu ancak alacakaranlık çöktüğünde kanatlarını açar.” Bir başka Hegelci kavramı daha kullanmak gerekirse, umarım akademinin bir sonraki aşamasının onu kapsayıp aşacağı (Aufheben) zamanı görecek kadar uzun yaşarız.

03 Ağustos 2026 - Ottawa