Savaşın 5. Yılı Yaklaşırken Gerçeğin Adını Koyalım: Ukrayna’nın "Efendi" Seçme Savaşı

Savaşın 5. Yılı Yaklaşırken Gerçeğin Adını Koyalım: Ukrayna’nın "Efendi" Seçme Savaşı
Алесь Усцінаў (Apr 6, 2022) - Exploded house in Borodyanka

2022 yılının Şubat ayının sonlarında Rusya-Ukrayna savaşı, Ukraynalıların ve Batılıların isimlendirmesiyle Rusya'nın tam kapsamlı Ukrayna İşgali (Savaşın aslında 2014'te başladığına gönderme yapan isim), Rusya'ya göre ise Özel Askeri Operasyon başladı. Dile kolay neredeyse 5 yıl. Herkesin gözü önünde yarım milyon insan öldü, kaç kişinin yaralandığına dair kimsenin bir fikri yok ve milyonlarca kişi yerinden edildi.

Savaş hakkında inşa edilen söylemlerin bu savaşın sona ermesi veya engellenmesi için bir işe yaramadığı apaçık bir şekilde ortada. Kayıp sayısı karşılaştırılamaz ancak 2. Dünya Savaşı'nın 6 yıl sürdüğünü hatırlamalıyız. Görünen o ki tüm o liberal söylemin ardından kimsenin bu savaşı sona erdirme niyeti olmadığı ortada. Batı devletleri tarafından savaşın kamuoyu tarafından desteklenmesi için inşa edilen söylem, bu savaşın, Rusya'nın tahakkümüne, veya otokrasiye karşı direnen ve demokrasi olmak için çabalayan Ukrayna hikayesini bize anlatıyor. Ancak tüm bu liberal söylem savaşın gerçeğinin üzerine bir perde çekerek sadece savaşın uzamasına yardım ediyor.

Eğer bu savaşın sona ermesini istiyorsak, bunun için teşhisin doğru yapılması ve acı gerçekle yüzleşilmesi elzemdir. Bunun için de bu meseleyi Neoklasik Realizm ve küresel sermaye ekseninde okumak zorundayız: Bu savaş, ideolojik bir varoluş destanı değildir; Ukrayna devletinin rasyonel bir "merkez/efendi" seçme hamlesidir.

Bu cümleyi daha açık hale getirmek için Bağımlılık Teorisi ve merkez-perifer ilişkilerinin post-Sovyet coğrafyada nasıl görüldüğünü incelemek gerekir.

Küresel kapitalizmde zenginlik ve artı değer merkezde (teknoloji, finans, Ar-Ge) birikirken; periferi ülkeler hammadde, ucuz iş gücü ve fason üretim sağlayıcısı olarak sisteme eklemlenir. Sovyetler sonrası Doğu Bloku için bağımsızlık hiçbir zaman mutlak bir otonomi getirmedi. Ülkeler "bağımlı olmamak" ile değil; kurumsal/refah üreten bir bağımlılık (AB entegrasyonu) ile rantiyer/oligarşik bir bağımlılık (Moskova merkezli hammadde ve güvenlik vesayeti) arasında bir seçimle yüzleşti. Ukrayna'nın durumu da tam olarak bir "bağımsızlaşma" değil, bir periferik modelinden diğerine geçiş girişimidir. Yani bir efendiden başka bir efendiye geçiş.

"Refah yaratan bağımlılık" kavramı ilk bakışta bir çelişki gibi görünebilir; zira klasik emperyalizm ve sömürgecilik teorileri çevrenin mutlak yoksullaşması üzerine kuruludur. Ancak Avrupa Birliği modelini benzersiz kılan,çevrenin iliğini kemiğini kurutan ilkel bir sömürü değil, asimetrik ama karşılıklı fayda üreten kurumsal bir rıza mekanizması inşa etmiş olmasıdır. Bu denklemde çevre ülkeler (Polonya, Çekya, Macaristan ya da Romanya), makroekonomik bağımsızlıklarından, stratejik sanayi kollarından ve nihai kâr paylarından feragat ederler; sermayenin, bankacılık sektörünün ve büyük sanayi tesislerinin mülkiyetini Alman veya Fransız tekellerine devrederler. Ancak karşılığında Moskova tarzı rantiye-oligarşik modellerin asla sunamayacağı üç somut kazanç elde ederler: 1) Keyfi oligark el koymalarının yerine, mülkiyet hakkını ve piyasa kurallarını koruyan katı bir bürokratik denetim.Yani Öngörülebilirlik. 2) Sıfırdan devasa istihdam alanları, fabrika modernizasyonları ve yerel tedarik zincirlerinin küresel pazara entegre edilmesi. Yani Doğrudan Yabancı Yatırım ve Sanayileşme. 3)Artı değerin aslan payı Berlin veya Paris’e aksa da, çevreye bırakılan payın ortalama bir yurttaşa tüketim toplumu standartlarını, ucuz krediye erişimi, vizesiz dolaşımı ve hissedilir bir altyapı sıçramasını sağlamaya yetmesi. Yani, Maddi Standartların Yükselmesi.

Kısacası sistem, çevre ülkeye "Bana bağımlı kal, zenginliğin tepe noktasını bana aktar; karşılığında ben de senin halkına Doğu Bloku'nun sefaletini unutturacak bir orta sınıf konforu ve modern bir yaşam standardı inşa edeyim" der. İşte bu asimetrik sözleşmenin tarihteki ilk ve en kusursuz prototipi Roma İmparatorluğu'dur.

Monty Python’ın Life of Brian filmindeki meşhur "Romalılar bizim için ne yaptı ki?" tiradındaki su kemerleri, hamamlar ve taş yollar birer hayırseverlik projesi değildi. Roma; lejyonları isyan bölgelerine hızla sevk edebilmek, taşradaki tahılı metropole kesintisiz akıtabilmek ve yerel elitleri imparatorluk düzenine entegre edebilmek için o yolları döşedi. Eyalet halkı taş döşeli yollara ve Pax Romana (Roma Barışı) şemsiyesine kavuştu; bedelini ise siyasi iradesini kaybedip haraç ödeyen, merkezin krizlerini sırtlayan bir çevreye dönüşerek ödedi.

Modern Brüksel’in "Uyum Fonları" (Cohesion Funds) ile Doğu Avrupa’ya döşediği otoyollar da farklı bir amaca hizmet etmez: Amaç, Alman otomotiv parçalarının Slovakya'daki fabrikaya gecikmeden varması, montajı biten aracın Batı pazarlarına en ucuz maliyetle akması ve Fransız perakende zincirlerinin Doğu'nun en ücra kasabasına kadar sorunsuz yayılmasıdır.

Modern İmparatorluk Mimarisi: Avrupa Birliği ve Çevre Ülkeler 

Avrupa Birliği iki başlı bir imparatorluktur. İmparatorluğun Batı başkenti Paris, Doğu başkenti ise Berlin'dir. İmparatorluğun iki merkezinin buluşup ortak hareket etme planları yaptığı yer de bu iki ülkenin tam arasında bulunan Brüksel'dir. Berlin-Paris ekseni karar alıcı merkez, Doğu Avrupa ise bu merkezin fason üretim ve tüketim çeperidir.

Bir örnek olarak Romanya'yı ele alalım. Çavuşesku kurşuna dizildi ve Romanya sonunda Rusların boyunduruğu altından kurtuldu. Peki sonucu ne oldu? Ülkenin en büyük istihdam ve katma değer üreten şirketi Dacia'nın %99,43'ü Fransız şirketi Renault'a ait. Hala büyük bir istihdam yaratıyor ancak Ar-Ge ve katma değeri elinde tutan merkez çeperi devasa bir montaj hattına çevirdi. Burada bir eleştiri gelebilir: "Evet, merkez kârı alıyor, ancak katma değeri artırarak istihdamdakilerin gelirini de artırıyor". Bu noktada bir tuzağa düşmüş oluruz. Sadece Romanya'da yüksek istihdamlı marketlere bakarsak merkezin parayı nasıl geri yanına çektiğini görebiliriz: Kaufland, LIDL, Carrefour. Finansal kuruluşlar aracılığıyla istihdamdaki maaşlı çalışanlarının biriktirebildikleri az miktarda tasarrufun nasıl dolambaçlı yollarla merkeze tekrar gittiğini ben gösterebilecek finans bilgisine sahip değilim. Yapabilen varsa, yapmasını öneririm.

Avrupa Birliği'nin fonları ve altyapı destekleri, Roma'nın yol yapımıyla aynı sebeplere dayanmaktadır: AB otoyollarının ve lojistik ağlarının yerel halktan ziyade, Alman ve Fransız tedarik zincirlerinin pürüzsüz akışı için inşa etmektedir. Ayrıca tıpkı Roma gibi, AB serbest dolaşım ve beyin göçü (modern kölelik) ile tek kuruş eğitim masrafı yapmadan Doğu Avrupa'nın en nitelikli iş gücünü metropole düşük maaşlı bir şekilde çekmektedir.

Ukrayna'nın Önündeki İki Seçenek: Rus Oligarşisi vs. Batı Refahı

Burada ana akım medyanın sevdiği ahlakçı dilden ve ideolojik körlükten kaçınmak gerekir. Batı'nın kendi tekellerini "saygın yatırımcılar", Doğu'dakileri ise "karanlık oligarklar" olarak etiketlemesi gerçeği perdeleyen bir illüzyondur. Son tahlilde Lockheed Martin’in Pentagon’la, Rheinmetall’in Berlin’le ya da dev enerji tekellerinin Brüksel karar alıcılarıyla kurduğu girift bağlar; devlet aygıtından beslenme ve siyaseti yönlendirme açısından Doğu'daki sermayedarların kurduğu ilişkilerden nitelik olarak farksızdır. İki blok arasındaki fark sermayenin ahlakında değil, birikim rejiminin doğasında yatar.

Moskova yörüngesinde kalan coğrafyanın trajedisi, buradaki sermaye sınıfının ağırlıklı olarak rantiye ve arbitraj sermayesi olmasıydı. Bu yapı fabrikaları modernize etmeye, teknoloji geliştirmeye ya da altyapıyı dönüştürmeye ihtiyaç duymadı; ucuz doğalgaz kotaları, hammadde ihracatı ve transit rantı üzerinden devletle simbiyotik bir ortaklık kurarak semirdi. Üretken kapasite çürümeye terk edilirken, tabana sadece günü kurtarmaya yetecek düşük enerji fiyatları ve kamu maaşları kaldı (Savaş ve ambargo sonrası Rusya'da bunun değişip değişmediğini bilmiyoruz. Ancak üretimin canlandığı veya Çin'in tüketimi ele geçirdiğine ilişkin iki farklı yorum var).

Batı’nın endüstriyel ve finansal metropol sermayesi ise farklı bir mekanizmayla işliyordu. Elbette bu sermaye de kendi çıkarını maksimize etme peşindeydi; ancak işleyiş modeli gereği çevreyi sadece hammadde deposu olarak görmüyor, onu işleyen bir montaj bandına, çalışır durumda bir lojistik koridora ve satın alma gücü olan bir tüketim pazarına dönüştürmek zorundaydı. Polonya örneğinde görülen refah sıçraması bir hayırseverlik eseri değil; Alman otomotiv devlerinin ve Fransız perakende tekellerinin kendi kâr oranlarını artırmak için Doğu'ya taş döşemek, fabrikayı ayağa kaldırmak ve bir tüketici orta sınıf inşa etmek zorunda kalmasının rasyonel sonucuydu. Ukrayna'nın tercihi de iki sermaye grubu arasında bir ahlak seçimi değil; hammadde rantıyla çürüyen atıl bir sermaye havzası yerine, kendisini üretime ve tüketime entegre eden küresel bir sermaye zincirine eklemlenme hesabıydı.

Ancak burada ciddi iki sorun var. AB, merkez olma gücünü ve kapasitesini giderek kaybediyor. Volkswagen gibi endüstri devleti her sene zarar açıklayarak bir sürü insanı işten çıkartıyor. Katma değeri yüksek yeni sektörlerde herhangi bir inovasyon ve üretim kapasitesi gösteremiyor. Rusya'nın eskisi kadar rantiye ekonomisine bağımlı olup olmadığı sorunu.

Ukrayna'nın tercihi 2000'lerin başında rasyoneldi. Bu rasyonalite ise gözümüzün önünde, özellikle de savaştan sonra giderek azalıyor. Ukrayna'nın bu tercihinin altında yatan bazı sebepler var. Bunlardan biri Polonya modelinin Ukrayna üzerine yarattığı psikolojik etkidir. Polonya, Batı'nın çeperi olmayı kabul ederek milli gelirini katladı. Lviv, Varşova'ya 400 km uzakta ve aradaki refah illüzyonuna maruz kalıyor. Ancak bu ayrılık Polonya'nın aksine Ukrayna için daha zor. AB'yi ve belki de NATO'yu Rusya'nın sınırına taşıyor. Dolayısıyla, bu durum Rusya için kabul edilebilir değil. 2024'ten beri Rusya devleti bu Özel Askeri Operasyon için savaş kelimesini kullanmaya başladı. Tabi, Rusya devletine göre savaştıkları Ukrayna değil, Ukraynalıları asker olarak kullanan NATO. Rusya, bu olası ayrılığın maliyetini vetosuyla artırıyor. Buna ek olarak da AB'nin sağladığı endüstrileşme ve kalkınmayı sağlayıp sağlayamayacağı mechuliyeti var.

İşin en acı tarafı ise Batı'nın Ukrayna'ya hiçbir zaman Polonya veya Slovakya'ya sunduğu "tam entegrasyon" vizyonunu ve statüsünü gerçekte hiç sunmamış olmasıdır. Roma metaforundan gidecek olursak, AB'nin sunduğu "Pax Romana" değildi. Yani Ukrayna'ya bir eyaletlik vaat etmedi. Onu bir sınır karakoluna "Limes" çevirdi. Ukrayna imparatorluk ziyafetine davet edilmek yerine, barbar akınlarını karşılayan kanlı bir sınır karakoluna dönüştürülmüştür. Savaşın devam etmesi AB'nin rasyonel tercihidir. AB kendi kanını dökmeden Rus ordusunu ve ekonomisini yıpratmak için Ukrayna'yı bir vekalet kalkanı olarak kullanmaktadır. Sadece Rusya'nın yarattığı maliyet değil, Ukrayna'nın kendisi de AB için yapısal bir sorun kaynağıdır. 40 milyonluk devasa bir tarım havzasının, Fransa'nın tarım lobisini ve mevcut AB fon mimarisini çökertme potansiyeli oldukça yüksektir. Bundan dolayı Batı sermayesi Ukrayna'yı sindirilemez bir lokma olarak görmekte ve ülkeyi ne içeri alan ne de tamamen dışarıda bırakan gri bölge politikası uygulamaktadır (İyi tanıdığım bir ülkeye çok benzemekte bu durum). Sonuçta Ukrayna'da elimizde kalan genç nüfusunu tamamen ya ölümle ya da göçle kaybetmiş bir ülke kalmıştır.

Ancak bu yaratılan durumun kazananı AB olmamıştır. Savaş, AB içindeki güç dengesini Berlin-Paris ekseninden militarize olan Polonya-Baltık hattına doğru kaydırmış, Almanya'nın uzun vadeli "Ostpolitik" vizyonunu rafa kaldırmasına yol açmıştır. Ucuz Rus enerjisinden mahrum kalan Avrupa'nın kendi içindeki sanayi/merkez krizi derinleşmiş ve bu maliyet de Ukrayna'ya yönelik destek iştahını kapatmıştır. Savaşın, AB içindeki siyasi dengelerde yarattığı krizlerden bahsetmeye bile gerek yok. Ancak en büyük zararı AB'nin anlattığı, insanlık onuru, özgürlük, demokrasi, eşitlik ve insan hakları gibi "ortak değerler" söylemi görmüştür. Bu cümleleri duyduğunuzda bu sözlerle cepheye sürülen Ukraynalı gençleri hatırlayın sadece.

Savaş sonrası döneme dair kritik bir soru hepimizi bekliyor. Silahlar sustuğunda ve ortada hala bir Ukrayna varsa Batı, vaat ettiği yüz milyarlarca euroluk yeniden inşa fonlarını gerçekten sahaya indirecek mi? Yoksa Ukrayna silahsızlandırılmış, nüfusunu kaybetmiş, borç batağında ve tamamen dış yardıma muhtaç bir "tampon bölge" olarak bırakılacak mı?

Devletlerin tarihi, ahlaki niyetlerle değil, yapısal zorunluluklarla ve güç kapasiteleriyle yazılır. Ukrayna’nın 2000'lerin başından itibaren adım adım ördüğü Batı'ya entegrasyon vizyonu, rasyonel bir "efendi değiştirme" arayışıydı. Moskova'nın rantiye-vesayet sisteminde çürümek yerine, Avrupa'nın kurumsal sömürüsüne entegre olup refah kırıntılarından pay alma hesabı,kendi içinde son derece tutarlı bir stratejiydi. Ancak bu stratejinin gözden kaçırdığı en ölümcül gerçek, küresel emperyal hiyerarşinin taşradaki hayallere değil, metropoldeki maliyet-fayda analizlerine göre işlemesiydi.

Bugün gelinen noktada Ukrayna, bağımsızlığını tam anlamıyla kazanmak bir yana, iki farklı sermaye ve güç birikim rejiminin fay hattında acımasızca öğütüldü. Batı, Ukrayna'yı bir Avrupa eyaleti (Pax Romana) yapmanın yapısal maliyetini ödemeyi reddederken, onu Rusya'yı kanatan kalıcı bir sınır garnizonu (Limes) olarak kullanmayı seçti. Sonuç; telafisi imkansız bir demografik çöküş, yıkılmış şehirler ve "özgür dünyanın savunucusu" gibi parlak madalyalarla ambalajlanmış bir toplumsal intihardır.

Savaşın 5. yılına yaklaşırken çıkarılacak en net tarihsel ders şudur: Merkez güçlerin jeopolitik satranç tahtasında yer alan bir çeper ülkesi için "efendi" seçmek bir kurtuluş reçetesi değildir. İmparatorluklar, sınır karakollarını korumak için değil,o karakolları kendi merkezlerini güvende tutmak için feda etmek üzere inşa ederler. Ukrayna'nın trajedisi, demokrasi ile otokrasi arasındaki destansı bir kavgada değil; küresel emperyal hiyerarşinin, saf değiştirmek isteyen bir çevreyi nasıl soğukkanlılıkla tükettiği gerçeğinde yatmaktadır.

Montreal - 02 Kasım 2026

Read more

Kılıç ile Çizelge Arasında: ABD’de Egemenlik Gösterisi ve Kanada’da Biyopolitik Tasfiye

Kılıç ile Çizelge Arasında: ABD’de Egemenlik Gösterisi ve Kanada’da Biyopolitik Tasfiye

Modern devletlerin göç yönetimi pratiklerinde iki ayrı yöntem göze çarpmaktadır. Bunlar teşhir edilmiş şiddet ve bürokratik nezakettir. Bu ikisinden hangisinin ontolojik açıdan daha dürüst olduğu konusuna gelince, bu, Foucault’ya danışmadan cevap vermememiz gereken bir sorudur. Bu farklılık, Amerika Birleşik Devletleri ile Kanada’nın birbirinden farklı sistemleriyle son derece net

By Ayhan Eren Babayigit